[Văn hóa] -Dòng chảy văn hóa Thái nơi thượng nguồn sông Hiếu

Bản Hoa Tiến (xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An) vẫn được giới mê du lịch coi là "Thái" nhất với 100% số hộ là người Thái. Người ta bảo đây là cái nôi của văn hóa Thái cổ nhất trong cộng đồng người Thái ở Việt Nam. Dù tài liệu chứng minh kết luận này chưa được đầy đủ, nhưng có một thực tế là, trong những ngôi nhà sàn in bóng xuống dòng sông Hiếu, nghề thổ cẩm cùng với những phong tục truyền thống của người Thái đã và đang được truyền đời như một dòng chảy văn hóa làm nên diện mạo của một bản Thái cổ - bất chấp những "biến tấu" mang tính thị trường, xã hội...

Mở hội nhảy sạp đón khách. Bước ngoặt thổ cẩm Theo các chuyên gia nghiên cứu văn hóa dân gian truyền thống của dân tộc Thái thì bản Hoa Tiến là "đất văn vật" của người Thái, bởi những cư dân ở đây chất phác, con gái phụ nữ khéo tay dệt, thêu, lại xinh đẹp, trắng trẻo, còn đàn ông thì thạo đủ nghề truyền thống. Tất cả được nuôi sống từ mạch nguồn của một vùng đất cổ. Cách đây gần hai chục năm, khi những đoàn khách du lịch bắt đầu tìm đến vùng thượng nguồn sông Hiếu, đã khuấy lên trong cộng đồng người Thái ở Hoa Tiến ý tưởng khôi phục, phát triển và tìm "đầu ra" cho thổ cẩm. Cũng từ đó, thổ cẩm "đổi đời" trông thấy. Trong bản, hàng chục cơ sở dệt thổ cẩm mọc lên. Có cơ sở có cả trăm phụ nữ Thái tham gia làm việc như Hợp tác xã dệt thổ cẩm Hoa Tiến với nhiều sản phẩm phong phú. Khách du lịch cả Tây lẫn ta đổ về bản ngày càng đông, những cô gái Thái vốn đã xinh đẹp nay như càng đẹp hơn làm cho "bộ mặt" của bản càng thêm khởi sắc. Có một điều lạ là, nghề thổ cẩm ở bản Thái cổ ngày càng "bắt mạch" với thị trường, nhưng ít thấy người Hoa Tiến phải trực tiếp mang sản phẩm của mình đi tiếp thị hoặc gửi ở các cửa hàng lớn kinh doanh hộ. Hầu hết khách du lịch lên vùng thượng nguồn sông Hiếu thường tìm đến tận bản để mua thổ cẩm về làm quà cho người thân. Điều khác nữa là, trong các cửa hàng thổ cẩm ở bản Hoa Tiến, nơi gắn bảng hiệu bằng hai thứ tiếng Việt-Anh, những tấm vải thổ cẩm hay những chiếc khăn piêu được làm "hand-made" 100% (tiếng Anh: thủ công - PV), có giá khá đắt, được ghi giá bằng tiền "đô" nhưng vẫn nườm nượp khách mua. "Cũng dễ hiểu, bản thân những mặt hàng này đã mang trong mình nét văn hóa tiềm ẩn vô giá của người Thái" - Chị Lô Thị Nga, một phụ nữ Thái "say" nghề thổ cẩm ở Hoa Tiến giải thích. Chị Nga cho biết thêm, khách du lịch, đặc biệt là người nước ngoài đến tham quan không gian văn hóa Thái ở bản Hoa Tiến đặc biệt thích những sản phẩm thổ cẩm do phụ nữ trong bản làm ra. Hiện giờ, hầu hết đàn bà con gái ở Hoa Tiến đều thạo nghề thổ cẩm và trong mỗi gia đình đều có bàn may để may gia công sản phẩm từ thổ cẩm thành những vòng, túi xách và các đồ thủ công mỹ nghệ khác phục vụ du khách... Xây dựng "thương hiệu" của bản Những phụ nữ Thái tay thoăn thoắt bên khung dệt, từng tốp trẻ tóc vàng hoe chơi đùa bên hàng rào đầy nắng, mùi khói bếp theo gió thoang thoảng trong không gian thoáng đãng, khiến khách du lịch đến bản Hoa Tiến một lần đã thấy khó quên. Không gian ấy cho đến bây giờ vẫn là những nét đặc trưng của bản Thái nơi thượng nguồn con sông Hiếu nên thơ này. Thế nhưng, người Hoa Tiến không ỷ lại vào món quà tặng văn hóa của xứ sở và chính điều này đã giữ cho con đường của du khách đến với không gian sống của họ luôn có cảm giác thanh thản, nhẹ nhõm. Không gian văn hóa Thái đậm đặc ở từng góc nhà sàn cổ. Trước cảnh sắc, không gian tươi đẹp và cuộc sống nhộn nhịp ở bản Hoa Tiến, nhiều người liên tưởng đến câu chuyện buồn ở một số làng, bản văn hóa cộng đồng hiện nay. Ở đó, dường như người ta đã bớt đi sự hồn nhiên, làm gì cũng nghĩ đến... tiền, thậm chí, khách du lịch muốn chụp ảnh cảnh sinh hoạt để làm lưu niệm cũng bị "nhân vật" níu áo xin "bồi dưỡng". Đây chính là những cản ngại, gập ghềnh đối với du khách, khiến cho họ chỉ đến một lần rồi... thôi. Nhưng ở bản Hoa Tiến thì khác. Về việc này, ông Trưởng bản Hoa Tiến Sầm Văn Duẩn trao đổi theo một cách đầy hứng khởi nhưng cũng rất chuyên nghiệp rằng, mỗi cư dân trong bản luôn tự hiểu, tự biết nâng cao "dân trí làm du lịch", tự giác cùng nhau quản lý môi trường chung thì mới xây dựng được một thương hiệu bền vững. Ở bản Hoa Tiến, hàng ngày, đặc biệt là những ngày cuối tuần hay vào các dịp lễ Tết, có rất nhiều khách du lịch đến khám phá những cảnh xưa cổ trong không gian văn hóa "rặt Thái" và mua sắm. Mỗi năm, bản còn đón tiếp rất nhiều nhà nghiên cứu, sinh viên mỹ thuật, kiến trúc đến tìm hiểu phong tục, tập quán, bản sắc văn hóa dân tộc. Chính nhờ những "dòng chảy văn hóa" truyền thống này mà những nét sinh hoạt văn hóa, văn nghệ truyền thống đặc sắc được xuất phát từ lao động sản xuất với các làn điệu dân ca, dân vũ, nhảy sạp, khắc luống, nhuôn, xuối... say đắm lòng người của người Thái bản Hoa Tiến đã vang xa khắp nơi. Đặc biệt, các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể như những món ẩm thực phong phú, cảnh đẹp hoang sơ, cùng với "kho báu" là 162 nếp nhà sàn cổ còn nguyên bản, đáng sống trong đó là những cư dân bản địa hiền hòa, chịu thương chịu khó, hiếu thảo, mến khách... ngày càng tăng thêm giá trị. "Đây là điều kiện thuận lợi để dân bản chúng tôi xây dựng sản phẩm du lịch cộng đồng phục vụ du khách đến nghiên cứu, khám phá và trải nghiệm. Hiện nay, nhờ có sự giúp đỡ của các chuyên gia du lịch cộng đồng đã giúp cho kỹ năng đón tiếp khách ở Hoa Tiến ngày càng được nâng lên. Thăm bản, du khách sẽ được tận hưởng không khí trong lành, trải nghiệm các sinh hoạt hàng ngày cùng người dân địa phương như giã gạo, nấu các món ăn truyền thống của người Thái, xuống suối bắt cá; xe tơ, dệt, thêu thổ cẩm và tham gia các hoạt động văn hóa của bản" - Trưởng bản Sầm Văn Duẩn cho biết. Cọi nước - một trong những sản phẩm văn hóa vật thể còn khá nhiều ở bản Hoa Tiến. Cũng theo ông Duẩn, để giữ gìn môi trường du lịch, bản Hoa Tiến còn thường xuyên tổ chức họp các hộ dân để quán triệt về việc tu sửa, cải tạo khu vực chăn nuôi gia đình, công trình vệ sinh và chỉnh trang khuôn viên nhà cửa, giữ gìn cảnh quan thiên nhiên, môi trường sinh thái, nhất là phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Bên cạnh đội văn nghệ của bản, chi hội phụ nữ đang tính đến việc thành lập thêm các đội văn nghệ khác phục vụ du lịch. "Riêng khoản văn nghệ, dân bản chúng tôi đã có thể tự hào về bản sắc của riêng mình. Ban ngày chân lấm tay bùn là thế, nhưng ban đêm, chị em vốn đã xinh tươi như đóa hoa rừng, lại lung linh trong điệu múa xòe phục vụ du khách. Ở Hoa Tiến, số tiền thu được từ làm du lịch chưa thực sự nhiều, nhưng phát triển du lịch từ những giá trị văn hóa truyền thống đã và đang là hướng xây dựng nông thôn mới đầy tiềm năng..." - Ông Duẩn khẳng định Đình Lâm